• Son Yazılar

    Feqiyê Teyran Kimdir ? Hayatı Eserleri







    Kürt Edebiyatının Temel Taşlarından Feqiyê Teyran



    Kürtlerin Yunus Emre'si olarakda anılan Feqîyê Teyran veya Fakî-yi Tayran (d.1590 - ö.1660), asıl adı Muhammed olan Kürtçe şair, masal ve destan yazarı.En önemli eseri Hespê Reş'tir (Kara At). Bu eser 1965’te Moskova’da Kürtçe-Rusça olarak yayınlandı.


    Feqîyê Teyran Müküs'de (Wan Bahçesaray) dünyaya gelmiştir.
    Medrese eğitimi alan Teyran'a Feqîyê ismi, ilimden/talebe kelimesinden; Teyr/kuş ise (Mantık et-Tayr) adlı eserden gelir.Kelime manası olarak kuşların hocası anlamına gelmektedir.



    Feqiyê Teyran
    MahlasMihê, Feqiyê Gerok
    Doğum1590
    Wan
    Ölüm1660
    Wan
    MilliyetKürt
    MeslekŞair,Yazar,Filozof
    Dönem17.yy
    TürDestan,Masal
    AkımKürt Edebiyatı
    İlk eseriHespê Reş





    Feqıyê Teyran Kürt edebiyat tarihinde önemli bir yere sahiptir.
    Feqiyê Teyran bir Kürt ozanıdır ve Kürtçeyle şiir yazan en eski ozanlardan bir tanesidir. Kürt Edebiyatı Tarihi’nde büyük bir şair, filozof, öykü ve destan yazarıdır. İsmi Kürtler arasında çok yaygındır. Şiirleri genel olarak lirik tarzda yazıldığı ve dilini de yalın, akıcı ve anlaşılır bir biçimde kullandığı için halk arasında ezbere bilinir.

     Şarkılara bile konu olmuş Feqîyê Teyran yazmış olduğu destan ve hikaye tarzı şiirleri, dilden dile dolaşır insanlar arasında. Feqî’nin Şêx Sen’an, ZembîlfiroşBersîsê Abid ve Kela Dimdim gibi destan ve hikayelerini bilen insan sayısı tahmin edilenden çoktur.




    İlahi sevgi, aşk ile gerçek sevgiyi, aşkı beraber işlemiştir. Bunun yanı sıra konu yönünden çok zengindir. Allah, din, peygamberler gibi inançla, Kürt şairleriyle, toplumsal ve tarihi olaylarla, aşk, doğa ve tasavvufla ilgili yazmıştır. Çok güçlü olan edebi dili bile sade ve anlaşılırdır.
    En karmaşık konu bile billurlaşmıştır ellerinde. Dili halkın diline yakındır. Halkın gündelik dilini edebi dile ustaca ve anlaşılır bir biçimde yapıtlarında kullanmıştır. Bu yönüyle de halk tarafından bilinmiş, yapıtları çok kolay olarak halk arasında yaygınlaşmıştır. Dilden dile akarak günümüze kadar gelmiştir.

    Kürt Tasavvufi Halk Edebiyatının ilk temsilcilerindendir.
    Feqıyê Teyran;Aşkın ve Sevginin Şairi olarak da anılmaktadır.



    Yaşar Kemal'in Karıncanın Su İçtiği isimli romanın sekizinci bölümünde masalsı bir şekilde Feqıyê Teyran anlatılmaktadır.
    Feqıyê Teyran,şiirlerinde Feqê TêraFeqîyê GerokMeksîXoceMîrMihê, Mîm û Hê gibi mahlaslar kullanmıştır.

    Soylu bir ailenin çocuğu olan Feqıyê Teyran'ın dedeleri Osmanlı devletinden “MİRLİK” ünvanını almışlardır.



    Feqıyê Teyran'ın Günümüze Ulaşan Eserleri



    Arapça ve Farsça dillerini, edebiyatını çok iyi bilmesine karşın o özellikle tüm yapıtlarını Kürtçe yazmıştır. Kürt edebiyatında önemli bir şair, masal ve destan yazarı olan Feqıyê Teyran Kürt edebiyatına birçok yapıt armağan etmiştir




    • Hespê Reş
    • Şêxê Senan (Senan Şeyhi)
    • Qiseya Bersiyayî (Bersiyay'ın Öyküsü)
    • Dilo Rabe Dilo Rabe
    • Ey Avê Av
    • Xan Dimdim
    • Bersîsê 'A'bid
    • Sîseban


    Dağınık Tek şiirleri

    • Ellah Çı Zatek Ehsen e (20 Altılık)
    • Hey Av u Av (51 dörtlük)
    • İro Jı Dest Husna Hebib (33 Dörtlük)
    • Bı Çar Keriman (7 Dörtlük)
    • Melayê Batê Kanê (11 Dörtlük)
    • Ez Çı bêjım ( 8 Dörtlük)
    • Feqe U Mela (50 Altılık)
    • Feqe u Bılbıl (18 Altılık)
    • Ay Dılê Mın (19 Dörtlük)
    • Qewi İro Zeif Halım ( 18 Dörtlük) 
    • Dilber (16 Dörtlük)
    • Dılo Rabe (80 Dörtlük)
    • Çıya Ani (4 Dörtlük)
    • Dengbêjê Jaran i (4 Dörtlük)
    • Yar Tu yi (18 Altılık)
    • Feqıyê Teyran u Evina Dılan 
    • Mıhacır 
    • Dewran
    • Ê Bên
    • Feqıyê Teyran u Dilber 
    • Feqıyê Teyran u Qulıng
    • Feqıyê Teyran U Roj


     Dilbere şiirini Aram Tigran şiiri bestelemesiyle Kürt Müziğine kazandırmıştır. Ay Dilbere dinlemek için tıklayın.




    Feqiyê Teyran Ez Şiiri

    Îro ji dest husna hebîb sergeste û heyran im ez
    Min eşq û muhbet bûn nesîb sewadê sergerdan imlez

    Eşqê gelek sewda kirin bê mal û bê mewda kirin
    Nûra çira winda kirin Mûsayê Imran im ez

    Mûsa ji dest husna bi nûr şêrîniya xalên di hûr
    Secde bire ber Kohê Tûr nêzîkî remzê wan im ez

    Remzê ku dê dilber bikin carek bi çeşman seyr bikin
    Dê kohê Qaf ker ker bikin mecrûhê pir-kovanim ez

    Min ah ji dest kovan û qehran min sebr nayêt li sehran
    Şubhetê mewcên di behran qulzemê umman im ez

    Qulzem û behrên di heftê agirê eşqê ku keftê
    Dê bisojit subhe neftê min diye, pê zanim ez

    Min diye muhbet çi reng e sohtim edoja pir-ye’ke
    Min mudam dil jê biheng e bi nalîn û efxan im ez

    Nalîna teyr û tuyûran kalîna çeng û bilûran
    Xulxulên di qesr û qusûran bulbulê xoşxan im ez

    Bulbulim daîm dixwînim ez yeqîn ez te bibînim
    Dîn dibim sewda dimînim serxoş û sukran im ez

    Serxoş û ebter kirim te ji illeta rengzer kirim
    Te sotim û ker ker kirim tu agir î buryan im ez

    Agir û pêta di dil da me’neyan daxan ku hilda
    Ew kitab naçit du cilda hafizê medhan im ez

    Hafizê medh û pesendan rohiya mehbûb û rindan
    Bê hisab werbûn di findan satiyê bêcan im ez

    Soti me qet pêt û nar ne kuştîme derb lê diyar ne
    Min demek sebr û qerar ne nexweşê pir-jan im ez

    Nexweşê reng lê nemayî dest li ser falê nihayî
    Wan digot ji çavê giyayî kûştiyê e’ynan im ez

    Kuştime herdu ‘uyûnan yan kî yêd nisbet ji nûnan
    Radikit ew qetl û xûnan girtiyê zindan im ez

    Girtî me insaf di mîr ne qazî û muftî ve bîr ne
    Qeyd kirim kes bê xebîrne bendeyê hicran im ez

    Ma di benda firqeta te canfidayê xid**** te
    Da bibînim reh**** te nobedarê xanim im ez

    Nobedarê qullehê xo dergevanê dergehê xo
    Bîne bîr û agahê xo tûleyê asîtan im ez

    Tûleyê dergahê yar im şev û rojan nobedar im
    Westayê der întîzar im çavrêyê Sultan im ez

    Çavrêyê sirra li pêş im meqseda ezlê feniş im
    Hicreta Yûsuf dikêşim Ye’qûbê Ken’an im ez

    Kor e bo Ye’qûb ji dînê j’perdeya daxa evînê
    Ger dibên veke birînê hewceyê Lokman im ez

    Wan digot Lokman tebib e gote min xef ‘endelib e
    Şafiyê derdan hebîb e pê bawer û îman im ez

    Sond dixwim sa’id û destan kevir û seylêd li bestan
    Min bi xom li curhan bebestan be rahet û asan im ez

    ‘Aşiqa rahetya kêm e agir û pêt a dilê me
    Çend hezar medhan dibême muhitê esman im ez

    Xwezî min sed ser hebûna sed hezar dev pê ve bûna
    Ew hemûl’medhên te bûna hêj bi wan niqsan im ez

    Ez kiz û zer bûm ji qehrê dê devêk çibkit ji behrê
    Yan du çav çibkin ji sehrê bê dîtina eynan im ez

    Sed hezar çav min divêna bayekî perde hilîna
    Xet û xal min têr bidîna eşqe qûtî can im ez

    Her kesê eşq tê eser kit sed hezar perdan di ber kit
    Hemuyan dê ker be ker kit tazî yû ‘uryan im ez

    Perde çû ez mame tazî dil sirra mehbûb dixazî
    Min ibadet eşq û bazî bê mey û meyxan im ez

    Xaniya bade û mey tê mexnî yû hem çeng û ney tê
    Min ji eşqan heye-hey tê serxweş û sukran im ez

    Serxoşê ava heyatê meclisa reqs û sematê
    Dê çi kim bi sewn û selatê b’kûzê û fîncan im ez

    Ew meyê gerden dirêjan şîşe û wan bade rêjan
    Min nema hiş li nivêjan li deftera dînan im ez

    ‘Mim’ û ‘Hê’ aqil vederda sicleya eşqê û derda
    Lew qelem anî bi ser da me’fuyê Xufran im ez

    Feqiyê Teyran



    Yar Tu Yi

    Bizan ku min yar tu yî
    Dil jê birîndar tu yî
    Ez kuştim yekcar tu yî
    Kubkub li min yar çar tu yî
    Bi dest û hem yar tu yî
    Pir li min kubar tu yi
    Ê b'xezeb sendî ez im
    Di qeyda benda ez im
    Xweş qeda elîa tu yî
    Cama peyala tu yî
    Xweş-bejn û bala tu yî
    Delal di mala tu yî
    Berbextê tala tu yî
    Nîmetê ala tu yî.
    Ê b’şewqa xala tu yî
    Daîm dinalî ez im
    Zar zar dikalî ez im
    Harot di çalî ez im
    Dûr ji wî halî ez im
    Yar di xeyalî ez im



    Aşık, sevgilinin aşkından her daim belengaz, mest ve sarhoştur. Aşık/bülbül, her daim gülün-sevgilinin bahçesinde öten, yalvaran, feryat eden, mum gibi yanıp kül olan, acı çeken ama bu acıdan da memnun olan kişidir. Gül, gonca gibidir henüz açmamıştır. Aşık/bülbül şakıya şakıya sonunda goncayı gül yapar.



    Îro ji destê husna hebîb sergeşt û heyranim ez

    Min eşqû û muhbet bûn nesîb sewadê sergerdan im ez

    Bilbil im daîm dixwînim ez yaqîn ez te bibînim

    Dîn dibim sewda dimînim serxoş û sekran im ez

    Nalîna teyr û tuyûran kalîna çeng û bilûran

    Xulxulên di qesr û qusûran bilbilê xoşxan im ez









    Aşağıdaki şiirinin bir bölümünde dinî kişiliklerin/önderlerin bile bu dünyadan göçtüğünü anlatır.

    Ne Adem ma û ne Aîş ma

    Ne nuh ma û ne Îdrîs ma

    Ne Yûsûf ma ne Cercîs ma

    Ne Eyûbê birîndar e

    Ne Yehya ma ne Salîh ma

    Ne Harûn ma ne Mûsa ma

    Ne Meryam ma ne Îsa ma

    Aynı şiirinde kullandığı isimlerden de anlaşılıyor ki Feqiyê Teyra(n), tarihî olaylardan ve tarihî kişiliklerden haberdardır. Aşağıdaki dizeleri yazan şairin iyi bir eğitim almış olması kesindir.

    Ne Calis û ne Soqrat man

    Ne Talis û ne Boqrat man

    Ne Zulqerneyn û ne Mîr’at man

    Ne Cumcum ma ne Exyar e.

    Ne Eflatun û Loqman man

    Ne Dawid û Suleyman man

    Ne Fi’rewn û ne Haman man











    Şiirleri, genellikle halk şiirinde kullanılan hece vezninin 8’li ölçüsüne uyar. Genellikle yarım, tam ve zengin kafiye kullanmıştır.

    Baxê ku baxvan bête ber

    Erdek heye ew lê nebî

    Dara ku enqa bête ser

    Belgek heye sih lê nebî

    Kî ji nî’metê dê dit xeber

    Ya Reb derê derê feyzê vebî


    Şiirinde ritmik ve müzikal bir tad olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu yüzdendir ki birçok şiiri bestelenmiştir. “Dîlber” ve “Dilo Rabe” bunlardan en çok bilinenleridir.


    Ey dilberê wey dîlberê

    Feryad ji destê keserê

    Avek ji avê kewserê

    Wêran ez im malim xirab

    Teyra(n)’ın en önemli özelliklerinden bir tanesi de kelime tekrarları yoluyla şiirinin ölçü, kafiye ve anlamını güçlendirmesidir. “ne” ve “man” kelimeleri ile oluşturduğu mükemmel ahenge birbirine yakın anlamlı diğer kelimeler ve sesli-sessiz harfler arasındaki uyum eşlik eder.

    Ne belçim man ne sinbul man

    Ne ruhan man ne sorgul man

    Ne hevrî man ne hevdil man

    Feqiye Teyran'ın Kabri



    Feqiye Teyran’ın Kabri

    Feqiyê Teyran Mezar taşında şunlar yazmaktadır;




    Haza merqadu es-se’îd el-merhum, el-mexfûr,
    El- muhtaç ila rehmetullahî te’ala
    Muhemmed el-meşhûr Feqeh-İ Teyran
    Fi sena 1041
    ” (!631-1632M.)

    Tercümesi; “Bu, mutlu, merhum ve meğfur, Allahu Te’ala’nın rahmetine muhtaç Feqeh-İ Teyran ismiyle meşhur Muhammedin kabridir. Yıl 1041

    Şandis/Dayılar- Hîzan-Bitlis

    Feqiyê Teyran'ın Kabrinin olduğu köy


    Feqıyê TeyranKürt edebiyat tarihi için bir hazinedir. Fakat bu hazinenin hala aydınlatılmamış birçok yönü de mevcuttur ne yazık ki. Yapılacak araştırmalar onun karanlıkta kalmış yönleri ve ürünleri hakkında bizi daha bir aydınlatacak, belirsizlikleri ortadan kaldıracaktır



    Son 90 yıldır, Kürtler ve Kürtçe üzerine çok açık bir asimilasyon uygulanmıştır. Bu baskıcı uygulamalar, daha önce Kürtçe yazmış olan ulemanın da gözardı edilmesine sebep olmuştur.

    Gerçi son yıllarda, Kürtçemizle ilgili mahcup bir serbestiyet de gözlenmektedir. Eminim ki bu serbestiyet ve defacto durumlar, sistemleştirilip daha yasal ve hakkettiği meşruiyet çerçevesinde yaygınlaştırılırsa,  Feqiyê Teyran ve onun gibi olan diğer ulemadan daha fazla yararlanabilme imkanı olup Kürtlerin tarihlerini edebiytlarını daha iyi öğrenebilme fırsatı bulacaktır.

    1 yorum:

    1. bu yazıyı okuduktan sonra ne kadar güzel değerlerimiz olduğunu farkketim

      YanıtlaSil

    Sağlıklı Bir Tartışma Ortamı için,Lütfen Yorumlarınızı Küfürsüz yazın..

    Post Top Ad

    Post Bottom Ad